الگو های تدریس
ساعت ۱٢:٢۳ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٩/٢/٩   کلمات کلیدی: الگوهای تدریس

الگوى تدریس چیست؟
اصولاً براى اجراى هر برنامه‏اى لازم است ابتدا چارچوب و خط‌مشى کلى‏ فعالیت‏ها مشخص گردد و سپس روش‏هاى اجرا و وسایل و امکانات موردنیاز براى فعالیت و تحقق هدف‏هاى آموزشى، تعیین و انتخاب گردد.
الگو معمولاً به نمونه کوچکى از یک شى‏ء بزرگ یا به مجموعه‏اى از اشیاى بى‌شمار گفته مى‏شود که ویژگى‏هاى مهم و اصلى آن شى‏ء بزرگ یا اشیاء را داشته باشد.

....بقیه در ادامه مطلب


الگوهای تدریس
  یادگیرى مطمئن و مؤثر، تنها هنگامى‏ امکان‏پذیر است که یادگیرنده شخصاً فعالیت کند. از طرف دیگر در تدریس به این معنا، معلم نقش ضبط صوت متحرک را ایفا نمى‏کند بلکه‏ وظیفه سنگین‏تر راهنمایى و سازماندهى را به عهده دارد. تدریس اثر بخش، یادگیرى معنادار را نتیجه مى‏دهد؛ یعنى یادگیرى، وقتى اتفاق مى‏افتد که براى ‏فراگیران کاملاً معنادار باشد و یادگیرى در صورتى معنادار خواهد بود که‏ فراگیران علاوه بر شناخت مفاهیم و ارزش آن شخصاً در امر یادگیرى سهیم ‏بوده و...بقیه در ادامه مطلب 
روش تدریس: روش تدریس عبارت است از: راه‏ منظم، قاعده‏مند و منطقى براى ارائه درس.
به عبارت دیگر روش تدریس مجموعه فعالیت‏هاى برنامه‌ریزى‏شده‏اى است که در نهایت نه براى ارائه تدریس بهتر، بلکه براى یادگیرى بهتر به کار مى‏رود5 بنابراین هر الگوى تدریس در واقع یک الگوى یادگیرى ‏است که به توسعه سبک‏هاى برخورد فراگیران با مسایل، کمک مى‏کند.
ب- الگوى تدریس چیست؟
اصولاً براى اجراى هر برنامه‏اى لازم است ابتدا چارچوب و خط‌مشى کلى‏ فعالیت‏ها مشخص گردد و سپس روش‏هاى اجرا و وسایل و امکانات موردنیاز براى فعالیت و تحقق هدف‏هاى آموزشى، تعیین و انتخاب گردد.
الگو معمولاً به نمونه کوچکى از یک شى‏ء بزرگ یا به مجموعه‏اى از اشیاى بى‌شمار گفته مى‏شود که ویژگى‏هاى مهم و اصلى آن شى‏ء بزرگ یا اشیاء را داشته باشد.6
الگوى تدریس، چارچوب ویژه‏اى است که عناصر مهم تدریس در درون‏ آن قابل مطالعه است و شناخت و آگاهى از عناصر و عوامل مذکور مى‏تواند استاد را در اتخاذ روش‏هاى مناسب تدریس کمک کند.
تدریس، یک فرایند است و عوامل بى‏شمارى در آن نقش دارند که همه ‏آنها قابل مطالعه و کنترل نیستند، پس معلم باید چارچوبى کوچک و محدود از فرایند تدریس را به عنوان الگو انتخاب کرده و مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد، تا بتواند در موقعیت مناسب و محدوده آن چارچوب، فعالیت‏هاى‏ آموزشى را سازماندهى کند و روش‏هاى مناسب تدریس را انتخاب نماید.7
صاحبنظران الگوهاى تدریس متعددى را معرفى کرده‏اند که تحلیل‏ همه آنها در اینجا امکان‏پذیر نیست، لذا در این نوشتار سعى شده است تا برخى از الگوهاى اصلى و مهم تدریس که با دروس معارف اسلامى سازگار و قابل اجرا است معرفى شود.
از آنجا که در فرایند تدریس، اصل مهیا نمودن یک محیط مناسب براى‏ تعامل فراگیران با استاد و بررسى نمونه یادگیرى است. لذا الگوى تدریس نیز توصیفگر محیط یادگیرى است و در دامنه این توصیف موارد بسیارى چون طرح‌ریزى، برنامه تحصیلى، دوره‏ها، واحدها و مطالب آموزشى و... قابل جستجو است.
به عبارت دیگر الگوها در حقیقت ابزارى براى یادگیرى فراگیران مى‏باشند. دانشمندان علوم‌تربیتى الگوهاى مختلفى را معرفى کرده‏اند که برخى از الگوها به صورت خیلى محدود کاربرد دارند و حتى برخى از آنها به یک درس خاص و یک زمان معین محدود مى‏باشند.8
اینجاست که انتخاب یک الگوى مناسب که با ویژگى‏هاى فراگیران، محتواى درس، امکانات و تجهیزات موجود، طول مدت کلاس و... سازگار باشد کار نسبتاً مهم و پیچیده‏اى است. در حقیقت فراگیرى نظرى الگوها به تنهایى مشکل را حل نخواهد کرد بلکه باید تدابیرى اندیشید تا در مرحله انتخاب و اجرا، تناسب الگوى موردنظر با اهداف آموزشى، شرایط و مقتضیات کلاس، مطالب درسى، تعداد و جنسیت فراگیران و... لحاظ گردد.
اشتباه اساسى در به کارگیرى الگو‏هاى تدریس
یکى از مشکلات اساتید در تدریس و انتخاب الگوها ذهنیت اشتباه و ناصواب آنان است. برخى از آنان در تدریس و انتخاب الگوها دو اشتباه رایج دارند که به طور اجمال به آن اشاره مى‏شود:
1. تصور یک الگوى تدریس به عنوان قاعده‌ای ثابت و انعطاف‏ناپذیر براى تمامى دروس و فراگیران؛
2. تصور ثابت بودن سبک یادگیرى هر یک از فراگیران و احتمال تغییر نکردن آن.9
بدیهى است هر دو تصویر اشتباه است. نه همواره یک الگو وجود دارد و نه همیشه فراگیران از سبکى خاص در یادگیرى تبعیت مى‏کنند. براى ‏روشن‏تر شدن مسئله، تدریس را مى‏توان به رانندگى تشبیه نمود. یک راننده ماهر کسى است که در رانندگى انواع ماشین‏ها آن هم در جاده‏هاى مختلف،‏ مهارت لازم را داراست؛ اما بعضى رانندگان صرفاً با یک نوع ماشین و در جاده‏هاى خاصى توان رانندگى دارند. اساتید در انتخاب الگوها نیز به همین‏گونه‏اند؛ یعنى صرفاً با یک نوع الگو خو گرفته و با الگوهاى دیگر آشنایى ندارند و یا در صورت آشنایى، از به کارگیرى آن الگوها ناتوانند و در حقیقت به محتوا، جنسیت و ویژگی‌هاى خاص فراگیران توجهى ندارند در حالى که ‏استاد ماهر و موفق در انتخاب الگوها تمام جوانب را در نظر دارد.
ج- تناسب‌سنجى الگوها
1. تناسب الگوها با موضوع‏هاى درسى
موضوع‏هاى درسى را به روش‏هاى گوناگون مى‏توان تدریس نمود. دانشمندان تعلیم و تربیت براى انجام این کار راه‏هاى مختلفى پیشنهاد نموده‏اند. هر یک از این شیوه‏ها به هدف آموزش، شرایط و مقتضیات کلاس، مطلب درس، تبحر و کارآیى استاد و... بستگى دارد؛ بنابراین نمى‏توان ‏روشی به عنوان بهترین و مؤثرترین روش معرفى کرد. اما برخى دروس وگرایش‏هاى خاص نسبت به برخى الگوها سازگارى بیشترى دارند. درانتخاب الگوها، باید با مطالعه ماهیت هر الگو و نسبت‌سنجى آن با اهداف آموزشى، یک یا چند الگو را در یک درس بر سایر الگوها ترجیح داد. هر چند تصمیم‌گیرى قاطع از آن جهت که یک الگو به عنوان الگویى کاملاً متناسب و سازگار با ماهیت درسى و اهداف آموزشى آن انتخاب شود، کارى مشکل‏ خواهد بود؛ به طور مثال الگوى پرسش و پاسخ براى تدریس دروسى که ‏بیشتر جنبه تحلیل و بررسى مسائل عمومى روز را دارند مناسب مى‏باشد؛ درحالى که کاربرد همین الگو براى برخى دوره‏هاى تحصیلى مناسب نیست یا حتى براى دوره‏هاى تحصیلات تکمیلى، اگر موضوع درس، بررسى مسائل‏ پیچیده عقلى باشد مناسب نمى‏باشد.10 هنگامى کار پیچیده‏تر مى‏شود که در یک موضوع درسى چندین الگو قابل اجرا باشد. در چنین صورتى راه‏هاى مختلفى وجود دارد؛ از جمله اینکه استاد در تصمیم‏گیرى و ترجیح یک الگو، میزان و نوع اثرات آن را سنجیده و انتخاب نماید؛ یا آنکه جهت تنوع کلاس و درس، الگوها را در صورت سازگارى با هم تلفیق نماید.
در پایان متذکر مى‏گردد که توجه به تعداد و جنسیت فراگیران، زمان و مکان کلاس و... در انتخاب الگو یا الگوها کمک به سزایى خواهد نمود؛ چرا که هیچ راهبردى همواره براى همه فراگیران و یا همه زمان‌ها و موقعیت‏ها نمى‏تواند کاربرد مناسبى داشته باشد؛ علاوه اینکه اکثر الگوهاى تدریس براى‏ منظورهاى خاصى مثل آموختن اطلاعات، مفاهیم، راه‏هاى تفکر، بررسى ‏ارزش‏هاى اجتماعى و از این قبیل تدوین یافته‏اند.
2. تناسب الگوها با اهداف آموزشى
یکى از مهارت‏هاى لازم در انتخاب و به کارگیرى الگوى مناسب توجه به اهداف آموزشى است. اهداف آموزشى را مى‏توان به سه دسته کلى تقسیم نمود.
1. حوزه شناختى (یعنی، کسب دانش و اطلاعات)؛
2. حوزه عاطفى (یعنی تأثیر عاطفی و درونی که در آن با علاقه، انگیزش، نگرش و ارزشگذاری سر و کار داریم)؛
3. حوزه روانى- حرکتى (هر فعالیتی که علاوه بر جنبه روانی دارای جنبه جسمانی هم باشد مثلاً توانایی قرائت صحیح آیات و روایات در این حوزه جا داد).
هر یک از این حوزه‏ها نیز شامل تعدادى طبقه مى‏باشد که هر یک از این طبقات با الگوهاى خاصى سازگارى دارند مثلاً اگر هدف‏هاى آموزشى عمدتاً به کسب دانش و اطلاعات مربوط شوند بهترین روش آموزش مستقیم ‏و شیوه سخنرانى است.
اگر هدف، پرورش تفکر (یعنى درک، فهم، حل مسائل و خلاقیت) باشد شیوه پرسش و پاسخ یا بحث گروهى مناسب است. اگر هدف، مربوط به حوزه روانی- حرکتی باشد شیوه تمرین و تکرار، پیشنهاد می‌گردد. بنابراین مى‏توان گفت بهترین روش و الگوى تدریس در هر زمینه علمى این است که ابتدا اطلاعات و حقایق مربوط به درس را در زمان نسبتاً کوتاهى در اختیار یادگیرندگان قرار داد و براى کشف قوانین و اصول علمى و راه حل مسایل، آنان را هدایت و تشویق نمود.11
3. تناسب الگوها با ویژگى‏هاى فراگیران و کلاس
الگوهاى انتخابى باید با ویژگى‏هاى فراگیران منطبق باشد. از آنجا که بین‏ ویژگى‏هاى فراگیران و الگوى تدریس زمینه تعامل وجود دارد مى‏توان ‏اطمینان داشت که به دلیل گستردگى فراگیران مدل‏هاى تدریس نیز توسعه‏یافته و گسترده است و به ندرت مى‏توان فراگیرانى را یافت که هیچ یک از طیف نسبتاً گسترده الگوهاى تدریس در آن تأثیرگذار نباشد.
ویژگى‏هاى فراگیران
فراگیران ویژگى‏هاى متفاوتى از جهت سن، جنسیت، سطح علمى، فرهنگ، تفاوت‏هاى فردى و... دارند؛ از این رو شناخت فراگیران در زمینه‏هاى پیش‏گفته تأثیر مهمى در انتخاب نوع تدریس دارد.
در حقیقت یکى از مسایل مهمى که توجه به آن در تدریس از اهمیت زیادى برخوردار است عنایت به تفاوت فراگیران از جهت فرهنگ، سطح آمادگى، حساسیت و زمینه فکرى آنان است. این مسئله در تدریس دروس معارف اسلامى نیز باید عمیقاً منظور شود؛ چرا که فراگیران این دروس با هم متفاوتند. بعضى از آنها در خانواده‏هاى مذهبى تحت تعلیم و تربیت دینى بار آمده و براى دریافت آموزش‏هاى اعتقادى و دینى آمادگى بیشترى دارند. یعنى براى دریافت مطالب در زمینه‏هاى اخلاقى، سیاسى و اعتقادى و در نتیجه تغییر رفتار، آمادگى مطلوبی دارند. در مقابل، برخى دیگر در خانواده‏ها یامحیط‌هایى بزرگ شده‏اند که در آن یا توجه چندانى به دین وجود ندارد و یا سبک و روش عملى آنها به کلى با سبک و روش دینى معارض است و بین این‏ دو گروه متفاوت، طیف گسترده‏اى قرار دارد که نمونه‏هاى آن را مى‏توان ‏آشکارا در جامعه مشاهده کرد. به هر حال، با توجه به تنوع فرهنگ‌هایى که ‏در سراسر کشور و حتى در داخل شهرهاى بزرگ و دانشگاه‏ها وجود دارد، مى‏توان حدس زد که چه تنوع و تفاوتى در زمینه‏هاى فکرى، روانى، اخلاقى ‏و فرهنگى بین فراگیران نسبت به اینگونه مباحث وجود دارد.
مشکل اساسى آن است که نمى‏توان براى هر گروه و دسته‏اى خاص از این ‏دو طیف، الگو و شیوه خاصی ارائه نمود. از طرفى دیگر نباید انتظار داشت‏که یک شیوه بتواند پاسخگوى نیازهاى متنوع این دو طیف باشد. پس چه باید کرد؟
کلید حل این سؤال به دو نکته برمى‌گردد: یکى آنکه استادان با شیوه‏هاى‏ مختلف و مناسب تدریس و گونه‏گونى الگوهاى آن آشنا باشند و دیگر آنکه ‏در بکارگیرى این الگوها مهارت و خلاقیت بیابند. مسلماً یک الگوى خاص‏ نمى‏تواند چندان انعطاف داشته باشد که مخاطبان متنوع و نیازهاى آنان را پاسخ دهد؛ چرا که یک شیوه خاص با عنایت به شرایط و محورهاى معینى ‏تدوین یافته است. البته استاد مى‏تواند الگویى خاص را در یک کلاس‏ به نوعى و در کلاسی دیگر به نوعى دیگر ارائه نماید. مثلاً کاربرد شیوه سخنرانى در کلاس پرجمعیت با کاربرد همان شیوه در کلاس کم‏جمعیت متفاوت است یا بکارگیرى همین شیوه براى جنسیت مختلف یا اهداف مختلف آموزشى متفاوت خواهد بود. از این رو لازم است نخست با ویژگى‏هاى مهم روش مناسب تدریس آشنا شویم و بر اساس آن ویژگى‏ها، روش مناسب تدریس را در موقعیت‏هاى متفاوت برگزینیم.
د- ویژگى‏هاى روش تدریس مناسب
1. هدف را براى فراگیران روشن سازد؛
2. فراگیران را به فعالیت برانگیزد؛
3. قدرت داورى درباره نتایج را در فراگیران ایجاد کند؛
4. به فراگیران امکان دهد که به بررسى و مطالعه نتایج به دست آمده ‏بپردازند؛
5. سطح تربیتى و تحصیلى فراگیران را در نظر بگیرد؛
6. به تدریج از روش روان‌شناختى به روش و ترتیب منطقى منتقل شود؛
7. رسیدن به هدف را ممکن سازد؛
8. ماده درسى و فعالیت فراگیران را وسیله قرار دهد نه هدف؛
9. محتواى درسى را به زندگى اجتماعى ربط دهد؛
10. برنامه درس را براى فراگیران مفهوم و مطلوب نماید؛
11. با استعداد و تمایلات فراگیران هماهنگ باشد؛
12. کاملاً بر اصول یادگیرى مبتنى باشد؛ زیرا روش یادگیرى فراگیران روش تدریس استاد را تعیین مى‏کند و عکس آن درست نیست؛
13. فراگیران را به تفکر وادارد و کنجکاوى ایشان را برانگیزد؛
14. فراگیران را از معلومات به مجهولات سوق دهد؛
15. در فراگیران ایجاد رقابت کند؛
16. از همه حواس فراگیران مخصوصاً بینایى و شنوایى آنان استفاده کند؛
17. روش تدریس براى استاد کاملاً مفهوم و هضم شده باشد نه اینکه ‏صرفاً در کتب علوم تربیتى آن را دیده یا از اساتید فن شنیده باشد؛
18. روش تدریس با شخصیت، معلومات و تجارب استاد تناسب داشته باشد؛
19. با میزان معلومات، ظرفیت یادگیرى، سن، جنسیت و تعداد فراگیران متناسب باشد؛
20. با امکانات و وسایل آموزشى و کمک آموزشى سازگار باشد.
ادامه دارد







کلیدواژه‏ها
روش تدریس
روش‌ها و فنون تدریس(2)
آیین استادی

»از شماره گذشته در قالب بخش جدیدی تحت عنوان «آیین استادی» به مبحث «روش‌ها و فنون تدریس» پرداختیم. اینک قسمت دوم این مطلب را که برگرفته از کتاب «کلیات روش‌ها و فنون تدریس» ترجمه و تألیف امان‌الله صفوی است به خوانندگان گرامی تقدیم می‌نماییم.
معارف
2. روش سخنرانی
همانطور که گفتیم، روش سخنرانی جزء روش توضیحی محسوب می‌شود. اما از آنجا که این روش سابقه و هویت تاریخی دارد، از آن به عنوان روشی مستقل نام می‌برند. در روش سخنرانی، همانطور که از نام آن برمی‌آید، از بیان شفاهی برای توضیح و تفهیم مطالب استفاده می‌شود.



ویژگی‌های روش سخنرانی
در روش سخنرانی، معلم کم‌ و بیش بدون وقفه در کلاس صحبت می‌کند. شاگردان به سخنان معلم گوش می‌دهند؛ یادداشت‌ برمی‌دارند؛ و سپس درباره سخنان معلم می‌اندیشند، ولی با او گفتگو نمی‌کنند. در نهایت امر، ممکن است بین معلم و دانشجویان چند سؤال و جواب رد و بدل شود، اما این سؤال‌ها و پاسخ‌ها برای روشن شدن منظور است و جنبه بحث و تبادل‌نظر ندارد. اساس و هدف تدریس از طریق سخنرانی، ارائه اطلاعات از سوی معلم به شاگردان است.
اغلب سخنرانی‌های دانشگاهی و بسیاری از درس‌های دوره دبیرستان از این نوعند. در این قبیل سخنرانی‌ها استاد یا معلم ترجیح می‌دهد که سخنانش قطع نشود و تا پایان ادامه یابد. این گونه سخنرانی‌ها را می‌توان به مطالب و سخنانی که از طریق رادیو و تلویزیون بطور یک‌طرفه ایراد می‌شود، تشبیه کرد. در سطوح بالاتر، سخنرانی‌ها حالت وعظ و خطابه‌هایی به خود می‌گیرند که در محافل دینی ایراد می‌شوند.
مراحل سخنرانی
سخنرانی هر قدر مفصل یا مختصر باشد، دارای سه بخش به شرح ذیل است:
1. بخش مقدماتی
در این بخش از سخنرانی، معلم زمینه را برای ارائه مطلب آماده می‌سازد و برای این کار از مهارت آماده‌سازی که در فصل مهارت‌های ضمن تدریس آمده است،‌ استفاده می‌کند. سپس، موضوع سخنرانی و برنامه‌ای که برای آن تدارک دیده است را اعلام می‌کند. به عنوان مثال، پس از آماده‌سازی دانشجویان می‌گوید که موضوع سخنرانی ما در درس تاریخ درباره «نهضت‌های آزادی‌بخش» است. شما نکات مهم را یادداشت کنید. در پایان نیز ده دقیقه برای پاسخ به سؤال‌ها اختصاص خواهد یافت.
2. بخش میانی
در این بخش،‌ معلم، اطلاعات و نکات لازم را درباره موضوع بیان می‌کند. بیشترین وقت سخنرانی صرف این بخش می‌شود.
3. بخش پایانی
در بخش پایانی، معلم مطالب و اطلاعات ارائه شده را به یکدیگر ربط می‌دهد؛ مطالب را جمع‌بندی و خلاصه می‌کند؛ به سؤالات پاسخ می‌دهد و در صورت لزوم برای آنها تکلیف درسی تعیین می‌کند و سخنرانی خود را با یک اختتام مناسب پایان می‌بخشد. جملاتی که برای اختتام انتخاب می‌شوند باید کوتاه، برانگیزاننده و با روح بیان شوند. برای مثال،‌ جمله زیر می‌تواند یک اختتام کوتاه محسوب شود: «یقین دارم که با این سخنان،‌ تلاش شما برای آموختن و مطالعه افزونتر می‌شود.»
عوامل مؤثر در سخنرانی
سخنرانی به عواملی از قبیل صدا، اشارات و حرکات بدن به هنگام سخن گفتن بستگی دارد. در این میان، نقش صدا مهمتر است. بدیهی است که صدا باید واضح و رسا باشد. برخی از معلمان به قدری آهسته صحبت می‌کنند که سخنان آنها شنیده نمی‌شود و همین امر موجب خواب‌آلودگی و خمیازه دانشجویان می‌شود. برخی دیگر خیلی تند حرف می‌زنند؛ به طوری که دانشجویان نمی‌توانند گفته‌های آنها را دنبال کنند؛ عده‌ای با مکث‌های طولانی حرف می‌زنند؛ پاره‌ای دیگر جویده سخن می‌گویند و گفته‌هایشان مفهوم نیست و یا ممکن است لهجه محلی داشته باشند و یا به علت کمرویی نتوانند درست صحبت کنند و گفتارشان با هیجان و اضطراب همراه باشد. از سوی دیگر، کسانی هم که همواره با صدای بلند و گوش‌خراش سخن می‌گویند، موجبات کسالت و خستگی شنونده را فراهم می‌آورند؛ زیرا صدای بلند از میزان دقت شنوندگان می‌کاهد. بنابراین پرهیز از این عوامل منفی و کوشش در زمینه رفع آنها موجب ثمربخش‌ شدن سخنرانی می‌گردد.
در چه مواردی از روش سخنرانی استفاده می‌کنیم؟
از این روش در موارد زیر استفاده می‌شود:
1. هنگامی که استفاده از روش‌های دیگر ممکن و یا آسان نباشد.
2. در صورتی که تعداد دانشجویان زیاد باشد.
3. در مواردی که دانش جدیدی پدیدار گشته اما در کتاب و مواد آموزشی مطرح نشده است. در این صورت، معلم به وسیله سخنرانی،‌ مطالب جدید را عرضه می‌کند.
4. موقعی که دانشجویان خردسال و یا بزرگسالان کم‌سواد هستند و قادر به خواندن و فهمیدن نیستند، به وسیله سخنرانی می‌توان مطالب را برای آنان تشریح کرد.
5. برای ارتباط دادن یک موضوع جدید به مطالب گذشته.
6. برای انواع توضیحاتی که به فعالیت‌های مختلف آموزشی مربوط می‌گردد؛ به ویژه توضیح مطالب مشکل و پیچیده.
7. در مواردی که معلم بخواهد تجارب شخصی خود را برای دانشجویان بازگو کند.
محاسن روش سخنرانی
1. اقتصادی بودن آن: با روش سخنرانی، معلم می‌تواند کلاس‌هایی را که تعداد شرکت‌کنندگان در آنها زیاد است، اداره کند و مطالب نسبتاً زیادی را در مدت زمانی کوتاه آموزش دهد. این روش از این جهت،‌ روشی اقتصادی و مقرون به صرفه می‌باشد.
2. انعطاف‌پذیری: معمولاً مطالب کتاب‌های درسی ثابت‌اند و درک آنها برای دانشجویان آسان نیست. اما معلم با استفاده از این روش می‌تواند با توضیحات بیشتر، ذکر مثال و استفاده از وسایل،‌ مطالب را برای شاگردان قابل فهم سازد.
در حقیقت، سخنرانی مکمل کتاب درسی است و نقصان‌های آن را جبران می‌کند.
3. برای تقویت قوه بیان معلم و مهارت گوش دادن دانشجویان مفید است.
محدودیت‌های روش سخنرانی
1. سخنرانی روشی است که معلم در آن متکلم‌وحده و فعال است و دانشجویان غیرفعال می‌باشند؛ زیرا از آنان انتظار می‌رود که ساکت در جای خود بنشینند و به سخنان معلم گوش دهند. این حالت موجب خستگی دانشجویان می‌شود.
2. این روش برای آموزش مهارت‌های علمی (به ویژه اگر به تنهایی به کار رود) روش مناسبی نیست.
3. در روش سخنرانی، معلم اختلافات فردی افراد را در جریان یادگیری در نظر نمی‌گیرد و مطلب را برای همه به طور یکسان ارائه می‌دهد. از این‌ رو ممکن است ضعف دانشجویان تا هنگام امتحان کشف نشود.
4. سخنرانی روشی است که بیشتر به نفع معلم است تا به سود دانشجو؛ زیرا تدارک دیدن برای ارائه درس از طریق سخنرانی، آسانتر از روش‌های دیگر است.
5. جلب توجه و تمرکز فکری دانشجویان در طول مدت سخنرانی مشکل است.
6. روش سخنرانی، به خصوص اگر به تنهایی به کار رود، برای ایجاد مهارت‌های کلامی در دانشجویان،‌ روش مناسبی نیست.
7. روش سخنرانی برای ایجاد مهارت‌های ذهنی در سطوح بالای یادگیری مانند درک و فهم، کاربرد، تجزیه و تحلیل و غیره مناسب نیست.
8. در روش سخنرانی دانشجو ناچار است مطالبی را که به وی عرضه شده است، به زور تکرار، حفظ کند.
مهارت سخنرانی
چنانچه روش سخنرانی به درستی و با اصول صحیح به کار رود، از معایب آن کاسته و بر محاسن آن افزوده می‌گردد. استفاده از رهنمودهای زیر به کیفیت کار معلم در استفاده از این روش می‌افزاید:
1. اصولاً سخنرانی خوب، به آمادگی دقیق احتیاج دارد.
ارائه سخنرانی بدون آمادگی،‌ ناممکن و ناموفق است. سخنران پیش از آنکه لب به سخن بگشاید، باید دقیقاً بداند که هدفش چیست؟ چه نکاتی را می‌خواهد بگوید؟ با چه نظم و ترتیبی می‌خواهد سخنان خود را عرضه کند؟
و چه تأکیداتی باید در سخنان خود داشته باشد،‌ وی باید از موضوع، مطلب و جریان سخنرانی طرح واضح و روشنی در ذهن خود ترسیم کند و تمام آنها را روی کاغذ بیاورد. همچنین باید وسایلی که احتمالاً مورد استفاده قرار می‌گیرد و مدت زمانی که به بخش‌های مختلف سخنرانی اختصاص می‌یابد،‌ تعیین شوند.
2. مطالب سخنرانی باید با پایه تحصیلی و سن شنوندگان تناسب داشته باشد.
3. مطالب سخنرانی نباید آن چنان طولانی باشد که دانشجویان را خسته کند.
4. مثال‌های مناسب و مستدل و گاهی بذله‌گویی، لطف خاصی به سخنرانی می‌دهد.
5. معلم باید پیش از سخنرانی، حداقل یک بار آن را تمرین کند.
6. در صورت امکان، دانشجویان را از پیش در مورد رئوس مطالب یا سؤالاتی که در طول سخنرانی به آنها پاسخ داده خواهد شد، آگاه کند.
7. دانشجویان را نسبت به وظایف خود در جریان سخنرانی آگاه کند. وظایفی از این گونه که مثلاً باید سؤال طرح کنند، یادداشت بردارند و غیره.
8. محیط فیزیکی محل سخنرانی را از نظر سرما و گرما، نور، میز و صندلی مورد ملاحظه قرار دهد.
9. پیش از ارائه مطلب اصلی، دانشجویان را برای شنیدن سخنان خود آماده سازد و برای این منظور از فن آماده‌سازی برای شروع استفاده کند.
10. به هنگام سخنرانی، مهارت صدا و بیان را مورد توجه قرار دهد.
11. نکات مهم و پیچیده را با استفاده از مثال، ترسیم شکل و نمودار و وسایل کمک آموزشی توضیح دهد.
12. از واژه‌هایی استفاده کند که برای فراگیران قابل فهم باشد.
13. سرعت بیان خود را به گونه‌ای تنظیم کند که دانشجویان بتوانند سخنان او را دنبال کنند و یادداشت بردارند.
14. مکث کوتاه و نگاه کردن به تمام دانشجویان و اطراف کلاس، موجب می‌شود که توجه دانشجویان جلب شود و فرصت دهد تا سخنان معلم در ذهن آنان جایگزین گردد. اما مکث نباید با فاصله‌های کوتاه و پس از ادای چند کلمه صورت گیرد؛ بلکه معلم باید بعد از ارائه بخشی از مطالب، مکث کند.
15. سخنرانی نباید خیلی شمرده و کلمه به کلمه ایراد شود؛ زیرا این تمایل در دانشجویان ایجاد می‌شود که همه سخنان را یادداشت کنند و سخنرانی، حالت جزوه‌گویی پیدا می‌کند.
16. سخنان باید قابل تقسیم‌بندی به جمله، پاراگراف و بخش باشد.
17. برای جلب حواس شنوندگان از مهارت‌های «تمرکزبخشی» استفاده شود.
18. معلم هنگام سخنرانی بهتر است گاهی جای خود را تغییر دهد.
19. سخنران باید در پایان سخنرانی خود،‌ برای پاسخ به سؤالات شنوندگان، وقت کافی اختصاص دهد.
20. سخنرانی را با یک اختتام خوب و مؤثر و مربوط به موضوع خاتمه دهد و در صورت لزوم،‌ برای دانشجویان تکلیف درسی تعیین کند.








روش‌ها و فنون تدریس(3)
آیین استادی

اشاره
در سه شماره گذشته، شش روش تدریس سقراطی، نظام‌مکتبی، توضیحی، سخنرانی، اکتشافی و مباحثه، به همراه محاسن و معایب هر یک بیان شد. در این شماره نیز روش پرسش و پاسخ برگرفته از کتاب کلیات روش‌ها و فنون تدریس ترجمه و تألیف امان‌الله صفوی تقدیم خوانندگان گرامی می‌گردد.
معارف امیدوار است در آینده نزدیک تجربیات و دیدگاه‌های گرانبهای اساتید را در این موضوعات به سلسله مباحث خود اضافه نماید.
معارف
7. پرسش و پاسخ
پرسش و پاسخ، فنی است که می‌تواند در کلیه روش‌های تدریس و فعالیت‌های آموزشی به کار رود. به ویژه، هنگامی که استاد می‌خواهد دانشجو را به تفکر درباره مفهومی جدید یا بیان مطلبی که آموخته شده است، تشویق کند. این فن، ممکن است برای مرور مطالبی که قبلاً تدریس شده است، مفید باشد و یا وسیله مناسبی برای ارزشیابی میزان درک دانشجو از مفاهیم موردنظر باشد.
برخی از فنون پرسش و پاسخ به قرار زیر است:
1-7. فرصت سؤال
در جریان فعالیت‌های مختلف آموزشی، ممکن است برای دانشجویان سؤال‌هایی مطرح شود که لازم باشد پاسخ آنها را دریافت دارند. در چنین مواردی باید زمان معینی، مثلاً 5 تا 20 دقیقه، برای پاسخگویی به سؤال‌های دانشجویان در نظر گرفته شود. به دلیل اینکه برای سؤال‌های دانشجویان فرصتی اختصاص داده می‌شود، این فن آموزشی «فرصت سؤال» نامیده‌ می شود.
نمونه برخی از مواردی که از فن «فرصت سؤال» استفاده می‌شود عبارت است از:
- استاد در جریان تدریس، به ویژه هنگامی که از روش سخنرانی استفاده می‌کند، هرگاه تشخیص داد که برای دانشجویان سؤال‌هایی مطرح شده است، باید زمان معینی را برای طرح سؤال‌ها اختصاص‌دهد.
- در مواردی که برای دانشجویان فیلم آموزشی نشان داده می‌شود، در آغاز و پایان فیلم باید فرصتی برای سؤال تعیین شود.
- ممکن است از فرد مطلعی دعوت به عمل آید تا راجع به موضوعی برای دانشجویان سخنرانی کند؛‌ در چنین مواردی هم باید فرصتی برای سؤال دانشجویان منظور شود.
- در بازدیدها و گردش‌های علمی نیز استفاده از این فن ضرورت پیدا می‌کند.
- هنگام ارزشیابی(امتحان) از دانشجویان و بسیاری موارد دیگر می‌توان از «فرصت سؤال» استفاده کرد.
محاسن فرصت سؤال
1. چنانچه دانشجویان در زمینه درک مفاهیم مورد بحث ابهامی داشته باشند، از طریق «فرصت سؤال» برطرف می‌شود.
2. با «فرصت سؤال» این امکان برای دانشجویان فراهم می‌شود که معلومات ناکافی و ناقص قبلی خود را تکمیل کنند.
3. «فرصت سؤال»، دانشجویان را به کسب اطلاعات بیشتری در زمینه موضوع مورد بحث تشویق می‌کند.
4. در طی «فرصت سؤال»، دانشجویان از پاسخ‌هایی که به سؤال‌های سایرین داده می‌شود نیز استفاده می‌کنند و بر دامنه اطلاعات خود می‌افزایند.
مهارت فرصت سؤال
1. در مواردی که فرصتی برای سؤال کردن معین می‌کنید، ابتدا زمینه سؤال‌ها و مدت آن را مشخص کنید. به عنوان مثال، بگویید: «ده دقیقه فرصت دارید تا سؤال‌های خود را در زمینه درس امروز مطرح کنید.»؛
2. در صورتی که فردی از خارج دانشگاه برای سخنرانی و غیره دعوت می‌شود، زمینه سؤال و مدت آن را اعلام کنید؛
3. دانشجویان را به سؤال کردن تشویق کنید و نشان دهید که سؤال هر کس مهم است؛
4. سؤال‌های مبهم را توضیح دهید تا سایر دانشجویان‌ منظور سؤال‌کننده را درک کنند؛
5. در صورت لزوم می‌توانید از دانشجویان بخواهید که سؤال‌های خود را روی کاغذ بنویسند. پس از جمع‌آوری سؤال‌ها، آنها را با صدای بلند بخوانید و با ذکر نام سؤال‌کننده، پاسخ دهید.
2-7. پرسش‌های پیگیر
پرسش‌های پیگیر، توسط استاد به شکلی منظم و پی در پی و بلافاصله پس از نخستین پاسخ دانشجو، مطرح می‌شوند. هدف از پرسش‌های پیگیر، راهنمایی دانشجو برای رسیدن به پاسخ مورد نظر است. در حقیقت، با اینگونه سؤال‌ها استاد ذهن دانشجو را تحریک می‌کند. در نتیجه، توجه دانشجو به پاسخ‌های خود بیشتر می‌شود و با تمرکز حواس و تفکر بیشتر مسئله را مورد بررسی قرار داده و پاسخ‌‌هایی را که ناشی از تفکر عمیق‌تر و پخته‌تر است، ادامه می‌دهد. استفاده از این فن، سبب می‌شود که شاگرد به تدریج به سطوح بالاتر یادگیری برسد. پرسش‌های پیگیر، شاگرد را یاری می‌دهد تا پرسش‌های خود را روشن‌تر، صحیح‌تر، دقیق‌تر و عمیق‌تر بیان کند. این فن به روش سقراط شباهت دارد.
3-7. مهارت پرسش
باید توجه داشت که خوب سؤال کردن، به خوب درس دادن کمک بسزایی می‌کند. معلم با این فن می‌تواند دانشجو را به یادگیری مؤثر راهنمایی کند. با استفاده از نکات و رهنمودهای زیر، مهارت خود را در پرسش کردن تقویت کنید.
انواع پرسش
پرسش‌ها را با توجه به منظور استاد و محتوایی که دارند، می‌توان به شرح زیر تقسیم‌بندی کرد:
1. یادآوری و بازشناسی‌هایی که فقط معلومات حفظی را می‌سنجد؛ مثال: اسامی براهن اثبات واجب الوجود کدام است؟
2. مقایسه‌ای؛ مثال: تفاوت دیدگاه‌های وظیفه‌گرا و غایت‌گرا در فلسفه اخلاق چیست؟
3. انتخابی؛ مثال: میان تدریس یا فعالیت‌های پژوهشی کدامیک را ترجیح می‌دهید؟
4. علت و معلولی؛ مثال: چرا بداء حاصل می‌شود؟
5. توضیحی؛ مثال: برهان سینوی چگونه به اثبات واجب الوجود می‌انجامد؟
6. سؤال برای خلاصه کردن؛ مثال: آیا می‌توانید تأثیر رهبری کاریزماتیک در پیروزی انقلاب‌ها را در چند جمله خلاصه کنید؟
7. سؤال برای ذکر مثال؛ مثال: برای موضوعی که گفتید می‌توانید مثالی بزنید؟
8. تجزیه‌ای؛ مثال: آیا می‌توانید خصوصیات انسان مدرن را ذکر کنید؟
9. سؤال برای طبقه‌بندی. نظرات نیکی کدی در کدام دسته از نظریه‌های انقلاب قرار می‌گیرد؟
10. سؤال برای نتیجه‌گیری؛ مثال: از نامه حضرت امیر(ع) به مالک اشتر چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟
طرز سؤال
هنگام طرح سؤال به نکات زیر توجه داشته باشید:
1. سؤال باید روشن و واضح باشد و اصطلاحات و مطالب نامأنوس نداشته باشد تا دانشجو معنی دیگری از آن برداشت نکند؛
2. سؤال نباید طوری طرح شود که جواب آن فقط بله و یا خیر و یا یک جمله کوتاه باشد؛ زیرا همانطور که گفته شد، سؤال باید دانشجو را به تفکر وا دارد؛
3. سؤال باید منظور مشخصی را تعقیب کند و هدفدار باشد؛
4. سؤال باید حتی‌الامکان مختصر باشد و با سن، استعداد و پایه تحصیلی دانشجو تناسب داشته باشد؛
5. سؤال نباید فقط حافظه و معلومات حفظی را بسنجد؛
6. سؤال نباید جوابی را بخواهد که عین جملات کتاب باشد زیرا این‌گونه سؤال‌ها دانشجو را به یادگیری طوطی‌وار ترغیب می‌کند؛
7. جمله‌ای که برای سؤال به کار می‌رود، حاوی چند سؤال نباشد؛ بلکه فقط یک سؤال را مطرح کند؛
8. باید وقت کافی به دانشجو داده شود تا بتواند فکر کند و جواب بدهد؛
9. سؤال نباید جواب را هم در بر داشته باشد؛
10. حتی الامکان باید سعی شود تا همه دانشجویان در پاسخگویی به سؤال‌ها شرکت کنند و سؤال و جواب فقط به عده خاصی اختصاص نیابد
حذف ویرایش نمایش مطلب
ارسال شده در چهارشنبه، ۸ اردیبهشت ۱۳۸٩ - ساعت ۱:۳۵ ‎ب.ظ - نظرات: 0

 

راهنما
در این صفحه میتوانید یادداشت های وبلاگ خود را مشاهده کنید و در صورت لزوم آنها را ویرایش یا حذف نمایید. همچنین امکان نمایش یادداشت های ارسال شده در یک بازه زمانی خاص و یا نمایش یادداشت های مرتبط با یک کلمه کلیدی خاص نیز در این صفحه وجود دارد.

با کلیک بر روی عنوان هر یادداشت، متن آن یادداشت بدون عناصر گرافیکی (مانند عکس ها) در زیر عنوان نمایش داده میشود و با کلیک دوباره روی عنوان یادداشت، متن مخفی میشود.

با زدن دکمه حذف یک مطلب ، پس از تایید حذف ، آن مطلب به همراه تمام نظراتش (در صورت داشتن نظر) برای همیشه از وبلاگ شما حذف خواهد شد.

جلوی مطالبی که تا کنون هیچ نظری برای آنها درج نشده است، آیکون نمایش نظرات نمایش داده نمیشود.

برای تغییر وضعیت پست ها از حالت منتشر شده به حالت پیش‌نویس روی دکمه ی ویرایش مطلب کلیک کنید. سپس بجای دکمه ی انتشار، دکمه ی پیش نویس را فشار دهید. با اینکار مطلب از وبلاگ شما خارج شده و بصورت پیش نویس در این صفحه نشان داده میشود..